تلقي افراد از دين ـ مؤلفه ديگري كه با آن نوع دين ورزي دانشجويان مورد سنجش قرارگرفته، تلقي آن ها از دين و دين ورزي است. گويه ۶ نگاه سنتي به دين را بازتاب مي دهد. تلقي از دين به عنوان تجربه دروني در گويه هاي ۱ و ۵ آمده است. گويه هاي ۲ تا ۴ نگاه ماديگرايانه و عقلگرايانه (به معناي جديد) به دين را منعكس مي سازد. جدول ۴ پاسخ دانشجويان را به اين گويه ها را نشان مي دهد.
۱ ـ نحوه محاسبه هم به اين نحو بوده كه ابتدا موافقت با گويه ۴ محاسبه شده است. سپس در ميان كساني كه نسبت به آن گويه بي نظر يا مخالف بوده اند، با گويه ۳ محاسبه و براسا س آن نمره ۵ براي آن ها منظور شده است. كساني هم كه در پايان با هيچ يك از گويه ها علم گرا شناخته نشده اند، با ملاحظه نمره آن ها درمخالفت با علم گرايي مشخص گرديد كه جزء بي نظرها نبوده و در همه گويه ها موضع مخالف داشته اند كه از ساير گويه ها نمره نگرفته اند.
گويه هاي ۱ و ۵ تلقي تجربي از دين را منعكس مي سازد. با اين تفاوت كه گويه ۵ نوعي نگاه سكولار به دين به معناي محدودشدن آن به عرصه شخصي را هم بازتاب مي دهد. ۵۱‎/۸ درصد با گويه ۱ و ۵۳‎/۸ درصد باگويه ۵ موافقند، يعني تقريباً به همان نسبتي كه با دين نص گرايانه مخالفند. ۱۴‎/۱ درصد باگويه ۱ و ۲۴‎/۶ درصد باگويه ۵ مخالف اند. ۳۴‎/۲ درصد درمورد گويه ۱ و ۲۱‎/۶ درصد درمورد گويه ۵ بي نظر بوده اند.
نسبت مخالفت با گويه ۵ نشان مي دهد حدود يك چهارم جمعيت نمونه با تلقي سكولار از دين به معناي محدودشدن آن به قلمرو شخصي مخالفند.
گويه ۳ تلقي عقلگرايانه از دين، ديني كه بايد مورد تأييد عقل قرار گيرد، را نشان مي دهد. ۶۴‎/۴ درصد افراد بااين عبارت موافق، ۱۷‎/۷ درصد مخالف و ۱۷‎/۹ درصد بي نظرند.
گويه هاي ۲ و ۴ تلقي ماديگرايانه از دين را مي سنجد. با اين تفاوت كه گويه ۲ نگاه منفي به دين را منعكس مي سازد وگويه ۴ نگاه مصلحت گرايانه و ابزاري به دين را. ۷۲ درصد دانشجويان با گويه ۲ و ۶۹‎/۶ درصد با گويه ۴ مخالفنـد. ۹‎/۳درصد باگويه ۲ و ۱۴‎/۳ درصد باگويه ۴ موافقند. ۱۸‎/۷ درصد درمورد گويه ۲ و ۱۶‎/۱ درصد درمورد گويه ۴ بي نظر بوده اند. گويه ،۳ باور افراد را درمورد امكان شناخت دين از طريق متخصص غيرروحاني نشان مي دهد.
نظر دانشجويان درمورد جايگاه روحانيت در دين ـ نظر دانشجويان در مورد جايگاه روحانيت در دين با ۸ گويه سنجش شده است (جدول ۵). گويه هاي ۷،۴،۱و ۸ عباراتي هستند كه نقش سنتي و محوري روحانيت را در دين مورد تأكيد قرار مي دهد. گويه هاي ۲ و ،۵ نظر افراد را درخصوص بي نيازي از روحانيت در شناخت دين، مي سنجد.
تحليل عامل روي ۸ گويه هم تراكم ۴ گويه ۷،۴،۱و۸ را در يك عامل و ۲و۵ در يك عامل را تأييد مي كند. گويه هاي ۳ و ۷ هم هركدام به عنوان يك عامل ظاهر شدند. گويه ها در اين دو عامل با همبستگي بالاي ۰‎/۷۸ ظاهر شده اند. ضريب آلفا براي شاخص اول كه از گويه هاي ۷،۴،۱و۸ ساخته شده، ۰‎/۸۱ و براي عامل ساخــته شده از گويه هاي ۲ و ۰‎/۷۲،۵ است. براين اساس مي توان از ۴ گويه اول شاخص «مرجعيت روحانيت» را ساخت كه بين ۴ تا ۲۰ در نوسان است. از گويه هاي ۲ و ۵ نيز مي توان شاخص «بي نيازي از روحانيت» را ساخت كه بين ۲ تا ۱۰ در نوسان است.
در صورتي كه نمرات افراد را از شاخص مرجعيت به سه طبقه ۸ـ۱۵،۴ـ۹ و ۲۰ـ۱۶ تقسيم كنيم، مي توان گفت ۴۶‎/۱ درصد افراد مخالف باا ين امر، ۴۹‎/۳ درصد مخالف نسبي موافق نسبي بااين مطلب اند. ۴‎/۵درصد با اين موضوع موافقند.
ميانگين نمره نمونه از اين شاخص ۱۶ نمره اي، ۱۴‎/۹ (۱۵) است كه اگر بر مبناي صفر آن را حساب كنيم، ۱۱ است نسبت به وسط طيف كه ۸ مي باشد. بر اين اساس مي توان گفت گرايش مجموعه دانشجويان به سوي مخالفت بانقش سنتي روحانيت و ملازمه آن با دين است.
در صورتي كه شاخص بي نيازي را به سه طبقه ۴ـ۷،۲ـ۴ و ۱۰ـ۸ تقسيم كنيم، ۱۹‎/۵ درصد را باور بر اين است كه براي شناخت دين نيازي به روحانيت نيست. ۴۵ درصد با بي نيازي موافق (مخالف) نسبي و ۳۵‎/۵ درصد مخالفند.
محاسبه ضريب همبستگي(۲) بين شاخص مرجعيت روحانيت و بي نيازي از آن در شــناخت دين ـ ۰‎/۴۸ بين شاخص مذكور و اعتقاد به امكان شناخت دين از طريق متخصص غيرروحاني ۰‎/۴۱۱ ـ است كه نشان مي دهد با كاهش باور به مرجعيت روحانيت در شناخت دين باور به بي نيازي از آن و اعتقاد به اين كه دين را مي توان از طريق غيرروحاني هم شناخت افزايش مي يابد يا بالعكس.
مناسك گرايي ـ انجام مناسك در دين سنتي عنصري اساسي است. باور به دينداري بدون انجام مناسك تغييري است كه در دوره هاي جديد پديد آمده و مي توان از آن به عنوان يك شاخص ديگر در تغيير دين ورزي سنتي سود جست. در اين مورد ۳ گويه به پاسخگو عرضه شده است. پاسخ دانشجويان به گويه ها در جدول ۶ آمده است.
تحليل عامل روي سه گويه، تراكم سه گويه را در يك عامل نشان مي دهد. همبستگي نمره گويه ها با عامل ،۰‎/۸۰ ۰‎/۸۱ و ۰‎/۸۶ است. ضريب آلفا ۰‎/۷۶ است. شاخص ساخته شده از سه گويه كه با عنوان مناسك گرايي در دين مي توان از آن ياد كرد، بين ۳ تا ۱۵ در نوسان است. با تقسيم نمرات در سه طبقه ۶ـ،۳ ۱۱ـ۷ و ۱۵ـ،۱۲ مي توان گفت ۲۰‎/۳ درصد افراد با مناسك گرايي مخالف، ۵۰‎/۸ درصد مخالف (موافق) نسـبي و ۲۸‎/۹ درصد موافقند.

ميانگين نمره جمعيت نمونه از شاخص ۸‎/۶ است كه نسبت به طيفي كه از ۳ تا ۱۵ در نوسان است و وسط آن نمره ۹ است، بيشترگرايش به موافقت را نشان مي دهد تامخالفت. مقايسه نسبت هاي موافقت و مخالفت و ميانگين ها در اين شاخص با شاخص مرجعيت روحانيت نشان مي دهد مخالفت با روحانيت هم جهتي كامل با مخالفت با مناسك در دين ندارد. بلكه تاحدي همجهت است. چنان كه ضريب همبـستگي بين دو شاخص هم (۰‎/۴۸۸) حدي از همراهي اين دو را باهم نشان مي دهد. به عبارت ديگر مي توان گفت، مخالفت با روحانيت از عوامل ديگري غير از رويگرداني از دين سنتي هم تأثير مي پذيرد. به همين جهت نبايد نظر نامساعد به مرجعيت روحانيت را مساوي با ضعف دين سنتي دانست.
علم گرايي و دين ورزي ـ در بررسي نسبت علم گرايي و نوع دين ورزي، همبستگي شاخص هاي مختلف دين ورزي با شاخص علم گرايي محاسبه شده است.
با توجه به نوع شاخص ها كه رتبه اي هستند، در بررسي رابطه آنها با علم گرايي مي توان از ضريب اسپيرمن سود جست. اما با كمي مسامحه مي توان از ضريب هم استفاده كرد.
نمره افراد از شاخص علم گرايي بين ۱ تا ۶ در نوسان است كه نمره بالاتر نشانه علم گرايي بيشتر است.
در خصوص راههاي شناخت دين سه مقوله ۱) شناخت همتراز ، ۲) شناخت دين فقط از طريق پيامبران و ۳) شناخت دين مستقل از پيامبران با علم گرايي در رابطه قرار گرفته است. مقادير همبستگي نشان مي دهد با افزايش نمره فرد از شاخص علم گرايي مخالفت وي با حصر شناخت دين به طريق پيامبران و باور وي به امكان شناخت دين مستقل از پيامبران و همترازي شناخت خدا از طريق طبيعت و شريعت افزايش مي يابد. به عبارت ديگر، علم گرايي با كاهش باور راههاي سنتي شناخت دين و به تبع آن دين سنتي همراه است. قبول همترازي شناخت خدا گرايش بيشتر به دين اهل ذوق و باور به امكان شناخت دين مستقل از پيامبران گرايش به دين عقلي را نشان مي دهد.
در بحث از ماهيت دين و تلقي فرد از آن، مقادير همبستگي نشان مي دهد، علم گرايي رابطه معني داري با تلقي تجربي ندارد. اما با افزايش علم گرايي تلقي ماديگرايانه از دين تقويت و تلقي سنتي از دين تضعيف مي شود.
با افزايش علم گرايي باور افراد به مرجعيت روحانيت كاهش، اعتقاد به عدم نياز به روحاني براي فهم دين و باور به اينكه مي توان دين را از طريق متخصص غيرروحاني شناخت افزايش مي يابد.
با افزايش علم گرايي مخالفت با مناسك گرايي هم افزايش مي يابد.
در يك نگاه كلي مي توان گفت مجموعه روابط مورد بررسي دلالت بر اين داردكه با افزايش علم گرايي باور افراد به دين سنتي و مؤلفه هاي آن كاهش مي يابد.

منابع
باربور، ايان، علم و دين، ترجمه بهاءالدين خرمشاهي، تهران، مركز نشر دانشگاهي، چاپ اول، .۱۳۶۲
توكل، محمد، جامعه شناسي وعلم، تهران، نص، .۱۳۷۰
تهرانيان، مجيد، آموزش عالي در ايران، نامه پژوهشكده، شماره سوم، سال دوم، پاييز،۱۳۷۵ صص۶۹ـ.۴۵
رجب زاده، احمد، جامعه شناسي توسعه، بررسي تطبيقي ـ تاريخي ايران و ژاپن، تهران، سلمان، .۱۳۷۸
رزاقي، سهراب، پارادايم هاي روشنفكري ديني در ايران، نامه پژوهش، سال دوم، شماره،۷ ،۱۳۷۶ صص۹۶ـ.۷۱
مولكي، مايكل، علم وجامعه شناسي معرفت، ترجمه حسين كچويان، تهران، نشرني، نصر، سيدحسين، امكان و چگونگي علم ديني، ترجمه احمدرضا جليلي، حوزه و دانشگاه سال پنجم، شماره،۲۰ صص۵۳ـ.۴۴
Astin, A 1977 Four Critical Years: Effects of College on Beliefs, Attitude and Knowledge. Jossey-Bass, San Francisco,California.
Bowen, H,R. (1977) investment in Learning: The Individual and Social Value of American Higher Education. Jossey. Bass, San Franciso, California.
Feldman, K: Newcomb, T. (1969) The Impact of College on Students: An Analysis of Four Decades of Research. Jossey Bass, San Francisco, California.
Mazrui A.A. (1978) Political Values and the Educated Class in Africa. University of California press, Berkeley, California.
Schwanzman, S.Nonwestern Societies and Higher Education, In: Encyclopedia of Higher Education, Program Press.