در بسياري از اوقات پيش مي آيد كه خانمها مي پرسند: اينجا گرم نيست؟ شايد از نظر نزديكان مضحك به نظر آيد. اما اين فقط تا وقتي كه براي ديگران اتفاق مي افتد ممكن است خنده دار باشد اما براي بسياري از زنان كلافه كننده است.
از ميان انواعي از تغييرات چشمگير و ناخواسته كه بايائسگي پيش مي آيد همين موضوع احساس گرمي وخفگي لحظه اي است و از همه علائم بعد از يائسگي از همه شايع تر است و در ۸۰درصد از زنان اتفاق مي افتد. گرچه هجوم گرما، نشستن عرق بر پيشاني و خون زدن در چهره (سرخ شدن گونه) چند دقيقه اي بيشتر طول نمي كشد اما گاهي دربعضي از زنان در روز چند بار حتي تا ده بار اتفاق مي افتد. حتي گاهي هنگام شب و در خواب اين اتفاق مي افتد كه مجبور مي شوند، يا پتو راكنار بزنند و ياپنجره ها را باز كنند.
حتي در بعضي از زنان يائسه اين وضعيت مدت طولاني، ازچند ماه تا چند سال ادامه مي يابد. دلايل چنين بي نظمي وهرج و مرجي دركنترل دماي بدن به درستي شناخته نشده است. درواقع احساس گرمي لحظه اي فرم شديدي از مكانيسم طبيعي بدن درهنگامي است كه در اثر افزايش دما قصددفع حرارت اضافي را دارد. فرم طبيعي مكانيسم خنك كردن بدن درشرايط گرمايي ويژه در تمامي انسانها وجود دارد و به شكل مشابه عمل مي كند يعني زماني كه بدن مي خواهد از شرگرمايي كه دربدن بوجود آمده خلاص شود رگهاي ناحيه پوست منبسط مي شوند تا حرارت را از ناحيه پوست دفع كنند و عرق كردن مانند همه موجودات باعث دفع حرارت مي شود. از نظر بسياري از خانمها زماني كه اين پديده لحظه اي گرمايي پايان مي يابد يك حس خوشايندي براي آنان به همراه دارد.
براي بسياري از دانشمندان هنوز روشن نشده است كه چرا مكانيسم هاي بدن به گونه اي تنظيم شده اند كه در عجيب ترين شرايط به عنوان مثال هنگامي كه خانمي پشت ميز كار يا مطالعه با آرامش قرارگرفته است ويا با خونسردي درحال رانندگي است حسگرها و سيستم تنظيم گرمايي بدن به اين حس مي رسد كه بايد از شربخشي از گرماي بدن نجات پيدا كنند. چند دهه است كه با شناخت هورمونها در بدن انسان اولين توجيهي كه براي اين پديده ارائه شد اين بود كه در زنان يائسه ميزان استروژن خون به يكباره كاهش مي يابد. اين استدلال وقتي قوت مي گيرد كه همين علائم در زنان، بلافاصله بعد از عمل جراحي تخمدان مشاهده مي شود. در بعضي از آنها سيستم خنك كننده از همان لحظات ريكاوري (به هوش آمدن و بهبودي بعد از عمل) دست به كار مي شود.
نكته ديگري كه باعث جدي تر شدن اين تئوري مي شود اين حقيقت است كه با هورمون درماني اين پديده نيز متوقف مي شود.
نكته جالب ديگر اين پديده اين است كه در زنان آسيايي كمترمشاهده يا دست كم كمتر گزارش مي شود و گويي اين سيستم خنك كننده در زنان يائسه بيشتر در ايالات متحده، استراليا و غرب اروپا اتفاق مي افتد. از سويي معلوم نيست شايد در زنان آسيايي با غربي تفاوتي نداشته باشد و فقط تفاوت دراين باشد كه دركشورهاي غربي بيشتر گزارش شده است اما دركشورهاي آسيايي يا از آن چشم پوشي شده و يا گزارش هاي رسمي قيد نشده است. اگر واقعاً چنين تفاوتي ميان زنان غربي و شرقي وجود داشته باشد احتمالاً هم به ژنتيك بازمي گردد هم به تغذيه.
در هر حال حس لحظه اي گرما از اصل و بنيان يك پديده شگفت آور است دست كم مي توان با قاطعيت گفت كه فرمان آن از مغز صادر مي شود . چون دماي بدن در مغز درناحيه به نام هيپوتالاموس تنظيم مي گردد. اما هنوز دست آوردهاي علمي به حدي نرسيده است كه دقيقاً روشن كند. استروژن ويا فقدان آن چه تأثيري روي هيپوتالاموس دارد. اين نيز روشن نشده است كه چرا با وجودي كه سطح استروژن خون در زنان به يك اندازه افت مي كند اما در بعضي هجوم پديده لحظه اي حس گرما درروز تا ده بار هم اتفاق مي افتد در بعضي ممكن است تمام روز خنك بمانند و نيازي به مكانيسم خنك كننده نباشد. حتي روشن نيست كه چرا بعد از مدتي خود به خود اين پديده پايان مي يابد و يا اين كه اصولاً چه منافعي براي سلامت بدن دارد.
اين روزها خبر خطرناك بودن هورمون درماني در زنان بسيار داغ است و روشهاي جديد و انقلابي در علم پزشكي از جمله Randomised Controlled Trial كه روش بسيار جنجالي در تحقيقات پزشكي محسوب مي شود موضوع هورمون درماني در زنان را به چالش كشانده است. حتي سؤال اين است كه مصرف هورمون صرفاً براي جلوگيري از يك پديده طبيعي در بدن كه خود به خود بعد از مدتي فروكش مي كند اصولاً ارزشش را دارد يا خير. به خصوص كه گزارشهايي وجود دارد كه ميان مصرف هورمون و حملات قلبي، سرطان سينه، لخته شدن خون، بيماري هاي صفراوي ارتباط وجود دارد.
در حال حاضر كه مصرف اين گونه هورمونها در زنان زيرسؤال رفته و ديگر توصيه نمي شود راه جايگزيني هم براي رفع پديده لحظه اي حس گرمايي در زنان پيدا نشده است.
دكتر رابرت آر فريدمن بيست سال است كه در دانشگاه دولتي وين Wayne در دترويت در مورد پديده لحظه اي حس گرما در زنان مطالعه مي كند، فريدمن درسهاي روانكاوي، مامايي و زنان و زايمان را تدريس مي كند. «مؤسسه ملي بهداشت» از فعاليتهاي اين استاد دانشگاه حمايت به عمل مي آورد. از جمله مطالعات وي امكان درمان پديده لحظه اي حس گرما با «بيوفيدبك» است. اين روش درماني در مورد بيماران مبتلا به ريناد Raynaud [كه دستها و پاهايشان هميشه بسيار سرد است] مورد بررسي قرارگرفته است. به ويژه دكتر فريدمن به اين موضوع از زماني علاقه مند شد كه مادر يكي از دانشجويانش به دليل مصرف داروي ضدسرطان سينه [Tamoxifen] كه نوعي بازدارنده عمل هورمون استروژن است، به طور مكرر دچار پديده لحظه اي حس گرما مي شد. اين دانشجو از استاد پرسيد: «من مي دانم شما مردم سرد را گرم مي كنيد اما آيا شما نمي توانيد آنان كه زيادي گرم هستند سرد كنيد؟» درواقع اين پرسش دانش اين استاد دانشگاه را به چالش كشاند.
موشهاي بيچاره آزمايشگاهي از اين جهت از شر انسانها جان سالم به در برده اند چون اولاً يائسگي در موشها به ندرت اتفاق مي افتد و ثانياً پيگيري پديده لحظه اي گرمايي در آنان امكانپذير و مطمئن نيست. بعضي اندازه گيري دماي دم اين جانور بيچاره را پيشنهاد كرده اند اما روش مطمئني نيست.
براي همين هم بسياري اوقات براي انجام تحقيقات در اين زمينه زنان داوطلب بايد در آزمايشگاهها حضور داشته باشند و به دقت تمام پديده ها و جوانب آن توسط محققان مورد بررسي قرارگيرد. از جمله دستاوردهاي اين تحقيقات اين بوده است كه اين پديده لحظه اي گرچه در بعضي از زنان تا ۱۷ بار در شب اتفاق مي افتد [در حالت طبيعي دو تا سه بار]، باعث بيدارشدن آنان از خواب نمي شود. به همين دليل دانشمندان بي خوابي را نتيجه اين پديده نمي دانند.
درآخرين تئوري كه دكتر فريدمن دراين باره ارائه كرده است، ارتباط ميان پديده لحظه اي حس گرما با هورمون نوراپي نفرين است. ميزان پايين اين هورمون نواحي خنثي اي در بدن ايجاد مي كند كه جبران كننده پديده گرمايي اند يعني به جاي آن كه گرماي اضافي بدن از طريق واكنش هاي پوستي كاهش يابد، در نواحي خنثي (Neutral Zone) صورت مي گيرد. دارويي به نام كلونيدين Clonidine كاهش نوراپي نفرين باعث افزايش نواحي خنثي مي شود كه تا حدودي در كم شدن پديده لحظه اي حس گرما تأثير دارد.
براي پرهيز از مصرف دارو، زنان بايد براي پرهيز از بروز چنين پديده اي در محيطي به سر ببرند كه تهويه هوا در آن خوب باشد. امكان پوشيدن لباسهاي سبك فراهم باشد، درجه حرارت اتاق خنك گذاشته شود، نوشابه هاي خنك نگه داشته و نوشيده شود حتي تعليمات يوگا در زمينه تنفس نيز تا حدودي مؤثر است. ملحفه هاي مخصوصي هم كه براي بيمارستانها براي پايين آوردن تب به كار مي روند اينجا نيز كاربرد دارند.
