احمد جلالى فراهانى
اوضاع بازار گل و گلكارى در ايران على رغم شرايط اقليمى و آب هوايى مناسب و گذشت بيش از ۸۵ سال از سرآغاز آن، دچار گرفتارى ها و مشكلات عميقى است كه كوچكترين و پيش پا افتاده ترين آن نداشتن يك ضعف منسجم و متشكل در اين بازار است. گرانى سوخت ونداشتن كود و سم هاى مورد نظر و متناسب با آسيب هاى خاص هر نوع گل و پرورش گل به شيوه سنتى، كمبودامكانات مدرن و بذرهاى وارداتى حمل و نقل و جابه جايى و محدوديت هاى گمركى از مهمترين مشكلات قابل طرح اين صنف محسوب مى شود. با اين همه روند شكل گيرى و توسعه بازارگل در ايران روندى رو به جلو و قابل اعتناست.
تاريخچه گلكارى در ايران به ۸۵ سال پيش باز مى گردد و نخستين بار يك هلندى مقيم تهران به نام «پرتيوار» به اتفاق چند نفر از هموطنانش در باغ خود در تهران با وارد كردن بذر گل از هلند اقدام به پرورش گل در ايران كرد و از آن زمان تاكنون مسير پرورش گل به عنوان يك صنعت و حرفه در ايران على رغم فراز و نشيب هاى بسيارش، مسيرى سبز و روشن است و با اين حال گلكاران ايرانى با وجود توفيقات چشمگيرشان گرفتار مشكلات بسيارند كه پرداختن و طرح آنها ضرورى است.
۳ هزار سال پيش
مصرف گل وگياه در ايران به ويژه در طراحى فضاهاى سبز از ۳ هزار سال پيش رواج داشته و رواج گلكارى در اين سرزمين چنانچه آمد به صورت يك حرفه عمرى ۸۵ ساله دارد. البته به گفته «رضا محمدولى» عضو اتحاديه گل و گياه و رئيس بازار گل شهيد محلاتى قبل از انقلاب بازار گل ايران اوضاع مساعدى نداشته است. چه در آن سال ها چيزى حدود ده ميليارد ريال گل به كشور وارد مى شد و نيز در هفته دو مرتبه هواپيما گل و گياه به تهران وارد مى كرد. او مى گويد: «آن زمان قيمت گل هاى وارداتى بسيار ارزان بود و لذا توليدكنندگان را در تنگنا قرار داده بود. با اين قيمت ارزان توليد داخلى نيز به جز ضرر براى توليدكنندگان چيزى در بر نداشت. بعد از انقلاب از واردات گل جلوگيرى شد و در حال حاضر ما به عنوان يكى از صادركنندگان عمده گل در جهان مطرح شده ايم.»
واقعيت آن است كه سرزمين ايران على رغم برخوردارى از ۴ فصل متفاوت و شرايط آب و خاكى و اقليمى بسيار مناسب براى پرورش گل و گلكارى سهم بسيار ناچيزى از درآمد كلان جهانى موجود در اين بازار را نصيب خود مى كند.در اين باره «غلامحسين سلطان محمدى» رئيس اتحاديه گل و گياه تهران مى گويد: «متوسط درآمد جهانى صادرات گل و گياه حدود شصت ميليارد دلار در سال است كه تنها پنج ميليون دلار آن نصيب كشورمان مى شود. در حالى كه كشورهايى مانند هندوستان و تركيه به ترتيب ۵ و ۳ ميليارد دلار از صادرات گل و گياه درآمد ارزى دارند.»
اين در حالى است كه به گفته سلطان محمدى عليرغم آنكه توليد ساليانه گل و گياه در جهان يك ميليارد و ۳۰۰ ميليون شاخه است، در ايران تنها ۷ هزار و ۶۰۰ هكتار از زمين هاى كشور به توليد گل و گياه اختصاص دارد كه ساليانه ۳۶ ميليون گل گلدانى و ۲۰۰ ميليون درختچه زينتى توليد مى شود. او مى گويد: «در حالى كه ما از نظر توليد گل و گياه كشور هفدهم دنيا هستيم از نظر صادرات اين محصول در رديف ۱۰۷ جهان قرار گرفته ايم.»
چرا پرورش گل مهم است؟
گذشته از تأثيرات روحى و روانى گل و گياه كه موجب افزايش ضريب اميد به زندگى و تغذيه روحى و افزايش ضريب كارايى افراد در محيط كارى و افزايش تفاهم و روابط حسنه خانوادگى و اجتماعى كه در اثر هديه اين كالا حاصل اجتماع مى شود، فوائد ومزاياى اقتصادى فراوانى در اين صنعت وجود دارد كه نياز فراوان به نيروى كار (۱۰ تا ۱۲ نفر به طور مستقيم و ۳ تا ۶ نفر به طور غيرمستقيم براى پرورش هر هكتار گل مشغول به كار مى شوند)، ارزآورى بالا، بهره ورى بالاى آب از آن جمله است.
علاوه بر اين محصولات توليدى زينتى اين حرفه نيز مى تواند فوائد بسيارى را نصيب اقتصاد كشور نمايد. به طور مثال در سال ۱۳۸۱ حدود ۱۲۴۰‎/۸ ميليون شاخه گل توليدى در اين زيرمجموعه در بازار به فروش رفته كه اقلامى نظير گلايول، رز، مريم، داوودى، ميخك و ... را شامل مى شده است. همچنين در اين سال حدود ۳۲‎/۲ ميليون گياه گلدانى در ايران توليد و روانه بازارهاى داخلى و صادراتى شده است و بيش از ۱۳۴‎/۳ ميليون اصله درخت و درختچه زينتى در بازارهاى داخلى و خارجى به مصرف رسيده كه عمده ترين آنها عبارت بوده اند از: كاج ها، سروها، بوته هاى رز، برگ نو و ...
همچنان عقب مانده ايم
با وجود مزيت نسبى شرايط آب و هوايى متنوع ايران و توسعه رو به جلو اين صنعت در سال هاى اخير، بخش قابل توجهى از گل ها و گياهان زينتى ايران در حال حاضر همچنان با شيوه هاى سنتى و در فضاى باز صورت مى گيرد. به طورى كه كل سطح گلخانه زينتى در ايران ۱۷۹۹‎/۳ هكتار است و مساحت فضاى آزاد ۲۲۸۵‎/۹ هكتار. از طرف ديگر بهره برداران گل ها وگياهان زينتى در ايران از بنيه مالى كافى براى سرمايه گذارى جهت تغيير شيوه كشت و پرورش اين محصولات برخوردار نيستند. در اين باره «رضا محمدولى» مى گويد: «از مهم ترين معضلات قابل ذكرى كه توليدكنندگان گل و گياه با آن دست و پنجه نرم مى كنند گرانى سوخت، نداشتن كود و سم هاى مورد نظر و متناسب با آسيب هاى خاص هر نوع گل است.»
او مى گويد: اكثر توليدكنندگان گل و گياه كشور، سه نوع سم در اختيار دارند كه بدون توجه به نوع خاص بيمارى در گل هاى مختلف از هر نوع سمى كه در اختيار دارند، استفاده مى كنند. در صورتى كه وزارت جهاد كشاورزى مى تواند با برنامه ريزى و تحقيقات مناسب درباره اين راهكار بينديشد. اين وزارتخانه مى تواند با در اختيار گذاشتن سموم متناسب با هر نوع بيمارى گياهى يا «تريپس» و نيز با فروش عادلانه آن به توليدكنندگان از بروز مشكلات و بيمارى هاى گل و گياه جلوگيرى كند.»
وى در مورد سوخت و مشكلات آن مى گويد: «توليدكنندگان بابت هر ليتر نفت ۲۵ تومان بايد بپردازند و با اين قيمت تهيه سوخت براى دو هكتار زمين، هزينه هنگفتى در بر خواهد داشت. هزينه سوخت در مقايسه با درآمدى كه توليدكنندگان گل و گياه كسب مى كنند، قابل قياس نيست. در نتيجه توليدكننده از اول فصل سرما به خاطر هزينه هاى بالاى سوخت، سعى مى كند حداقل توليد را داشته باشد.»
علاوه بر اينها، در حال حاضر در ايران روزانه حدود يك ميليون شاخه ضايعات گل در كشور وجود دارد و علت اصلى آن اين است كه گل هاى اغلب گلخانه ها در حد استاندارد توليد نمى شوند. گل هايى كه سر خيابان ها به فروش مى رسد از همين ضايعات است. در حالى كه اگر اين گل ها طبق استاندارد توليد شده بودند، هرگز به اين سرنوشت دچار نمى شدند. دليل اصلى بالا بودن ميزان ضايعات گل در ايران، نداشتن امكانات توليد، نبودن بازار فروش مناسب و... است. همچنين عدم وجود بذر و كود در حد كافى و مناسب از ديگر عوامل بالا بودن ضايعات گل در ايران محسوب مى شود.
روزانه ۳ ميليون شاخه گل
بنا به آمار اعلام شده از سوى «رضا محمدولى»، رئيس بازار گل شهيد محلاتى در شرايط فعلى روزانه ۳ ميليون شاخه گل به جز گل هاى آپارتمانى در ايران توليد مى شود كه از اين مقدار سالانه چيزى بين ۱۵ تا ۲۵ ميليون دلار صادرات عايد كشور مى شود و از نكات جالب توجه در اين باره اينكه از اول آذر تا اواخر اسفند صادرات گل در ايران رونق دارد و از اسفند به بعد به دليل اينكه كشورهاى ديگر گل هاى باكيفيت ترى توليد مى كنند و امكانات بالاترى براى توليد دارند، صادرات ما كمتر و ضعيف تر مى شود.
كارشناسان معتقدند كه طبق استانداردهاى جهانى، مصرف گل در كشور ما در مقايسه با ساير كشورهاى همطراز در صادرات و پرورش گل، بسيار پايين است. به طورى كه اين ميزان در دنيا هر يك نفر روزانه يك شاخه گل خريدارى مى كند و در ايران به ازاى هر ۱۵ نفر يك شاخه گل به فروش مى رسد.
قيمت تمام شده
از ديگر مشكلات قابل طرح درباره صنعت گل و گلكارى در ايران، پايين بودن قيمت فروش - قيمت تمام شده - هر شاخه گل على رغم بالا بودن هزينه هاى توليد و گرانى پرورش آن است. با اين حال «رضا محمد ولى » مى گويد: «به نظر من قيمت داخلى گل در ايران نه تنها ارزان نيست، بلكه گران هم هست. چون وقتى گل با كيفيت بالا توليد نشود ضايعات فراوانى خواهد داشت و بالطبع با قيمت بيشترى هم به فروش خواهد رسيد. اگر اين ضايعات و شاخه هاى شكسته گل و امكانات گل فروشى را با هم جمع كنيم، متوجه قيمت بالاى گل در كشور خواهيم بود. اين عدم تعادل ميان توليد و مصرف به دليل نداشتن كيفيت يكسان توليد است. اگر گل ها با كيفيت يكسان به بازار عرضه شود، قيمت ها چندان افزايش نخواهد يافت. فروشنده از ۵۰ شاخه گلى كه از توليدكننده مى خرد، قادر است تنها ۲۰ شاخه از آن را به فروش برساند و مابقى جزو ضايعات مى شود. به نظر من ايران با اينكه توليد بالايى در گل دارد، اما به دليل حجم بالاى ضايعات گل به هزينه هاى گزافى دست مصرف كننده مى رسد. ضايعات در فروشگاه ها نيز زياد است. آنها گل ها را به صورت آماده درست مى كنند تا مشترى در انتخاب سريع باشد، ولى به علت كم بودن مصرف كنندگان، اكثر گل هاى تزئين شده به ضايعات تبديل مى شود. لذا فروشنده با بالا بردن قيمت سعى در جبران ضرر و زيان آن دارد وگرنه گل فروشى سودآور نخواهد بود. به همين دليل است كه قيمت گل در ايران گران است.»
بازار صادرات
در حال حاضر تعداد صادركنندگان گل در ايران بيش از ۱۵ صادركننده نيست و بازارهاى مقصد گل هاى صادراتى ايران را كشورهاى حوزه خليج فارس و كشورهاى استقلال يافته شوروى سابق تشكيل مى دهند و ميزان بسيار كم و قليلى از گل هاى ايرانى نيز به كشورهاى فرانسه و آلمان صادر مى شوند.
با اين همه گل هاى مريم و گلايل ايرانى در جهان از شهرت خوبى برخوردارند. چنانكه اخيراً اين دو گل در نمايشگاه بين المللى گل ژاپن رتبه اول را كسب كردند.
يكى از عمده ترين مشكلات صادرات گل در ايران، حمل و نقل و نبود هواپيماهاى ترابرى ويژه اين محصول است. به طورى كه تاكنون هرچه گل از ايران صادر شده است، از طريق هواپيماهاى مسافربرى صورت گرفته و اكثر هواپيماها نيز با تأخير پرواز مى كنند. علاوه بر اين مواردى همچون كمبود جا، موجب تأخيرهاى چند روزه در صادرات گل مى گردد و در نهايت گلى كه از ايران به بازارهاى جهانى صادر مى شود، جزو گل هاى درجه دو و سه جهان محسوب مى شود. ضمن آنكه مشكلات گمركى نيز از جمله معضلات اصلى صادرات گل در ايران است. يكى از عمده ترين معضلات گمركى در ايران، هنگام بازرسى مأموران گمرك رخ مى دهد كه بسته بندى هاى ظريف گل ها را دچار آسيب جدى مى كند. از ديگر مشكلات قابل ذكر در صنعت گل و گلكارى در كشور ما، محدوديت هاى موجود براى واردات بذل گل و گياه است كه تنها برعهده هيأت نظارت در وزارت جهادكشاورزى است و در غير اين صورت واردات بذر توسط توليدكنندگان گل ايرانى ممنوع است.