Iran Newspaper - فرهنگ و انديشه

ميثم محمدى
آگاهى ما از شخصيتى به نام محمد (ص) چقدر است؟ چه كسى مى تواند بدين پرسش پاسخ دهد؟ مهمتر از اين پرسش، ارزيابى واقعيت تلخى است كه اكنون در جهان در قبال آخرين پيامبر خدا رخ داده است. ارزيابى اين واقعيت، كه به حتم، ناشى از چند مسأله اساسى (درونى و بيرونى) است ، فارغ از اينكه بخواهيم به جنبه هاى روان شناختى و سياسى اش بپردازيم _مى تواند راه گشاى ما در يافتن ضعفها و خطاهايمان در شناخت ومعرفى اسلام باشد. در شناخت مكتبى مؤمن به آزادى، عدالت، برابرى و احترام به شعور ودرك آدميان. در اين ميان شناخت دقيق محمد(ص) _پيش از شناساندن او- كارى بس بزرگ تر وسخت تر است.
شناخت محمد _يا هر پيامبر ديگرى- جز از راه بررسى تاريخى و معرفتى او بدست نمى آيد. اينك آنچه از تاريخ و شخصيت محمد مى دانيم چيست؟ آنچه مى توانيم گفت چقدر است؟ روشن اينكه پاسخ اين پرسشها، تا كنون فرصتى ۱۴۰۰ ساله طلبيده است و هنوز مراد هيچ پرسشگرى _فقيه، فيلسوف، مورخ يا روشنفكر و مستشرق- كاملاً برآورده نشده است.
شخصيت پيغمبر، آنچنان پيچيده و در عين حال دست يافتنى است كه از سهل ممتنع فراتر رفته، او نماد يك دين است. اسلام را با خود به ما مى شناساند. پس در شناخت او شك و تعلل نبايد كرد كه براستى مى توان با او زندگى ها رنگ كرد و تمدن ها برپا ساخت و انسان ها خلق كرد. اينك اما ، بايد به داشته هاى خويش بازگرديم. ما براى شناخت او، به بررسى تاريخ او و ارزيابى گفته هايش سخت نيازمنديم. چه كسى مى تواند به اوج شخصيت او فكر كند، آنگاه كه پس از ۲۳ سال تلاش، در هنگام فتح مكه، به آسودگى بخشايش ما بر يك كودك خطاكار، بزرگترين دشمنان خويش را كه عزيزترين دوستان و يارانش را از او گرفتند و شكنجه شان دادند، بخشيد و ندا در داد: برويد كه همگى آزاديد. چه كسى چون او پيام آور رحمت بود و صلح، آنگاه كه از تهمت زنندگان برخويش مى گذشت و آزارهاى وارد بر شخص خويش را مى بخشيد و به حساب تمام مسلمانان نمى گذاشت؟
كجاست آن يگانه پيشوايى كه مى توانست آزادانه سخن گفتن، شجاعت فكر كردن و پاسخ دادن وشخصيت داشتن ياران خويش را به ايشان بياموزد و انسان آزاد بپرورد. با آگاهى كامل از اينكه اين آزادى واين شجاعت تفكر مى تواند روزى اهداف والاى خود اورا نيز به مخاطره بيفكند؟
اين تذكر را بارديگر بايد گفت كه تصور كنونى نا آشنايان با محمد(ص) -در قالبى كه اكنون به شكل كاريكاتورهاى اروپايى شهرت يافته _حاصل چند مسأله مهم است كه كمتر به توجه ما مى آيد:
۱- مسأله تفاوت زبان
۲- خطاها و اشتباهات دولت ها و افراد كه به پاى اسلام و رسول خدا نوشته مى شود
۳- شيطنتى آشكار كه از پيوند بنيادگرايى و دسته اى از سكولارهاى متنفر از دين، منافع خوبى نصيب مى برد
۴- سستى متون تاريخى و اعتقادى اسلام
هيچكدام از اين موارد نياز به توضيح ندارد، مسأله ما امروز شناخت راههايى براى فهم اين مسائل و راههاى پيش رفتن در آن است. مثلاً يكى از موارد بسيار مهم اين است كه من مسلمان، نترسم از اينكه پيامبرم را بشناسم و نتايج حاصل از ايمان به مكتب او را در زندگى و جامعه خود، به وضوح دريابم و حس كنم كه درك دين و ايمان به يك مكتب وشناخت يك انسان بزرگ به نام محمد(ص) ذهنى نيست. اما چگونه مى توان و مى بايد اين احساس و درك را عينى كرد ؟ جز با تعريفى ديگر بر پايه حقايق عينى و عملى كه محمد(ص) خود در اختيار ما گذاشته است؟ جز از راه تعريف دوباره دين و هنجارهاى انسانى و اجتماعى نهفته در دل آن و عمل بدان؟
در عين حال ، از آنجا كه شناخت هر پديده اى ، خواه علمى يا قدسى، نيازمند روش دقيق و منطبق با داشته ها و خصوصيات آن پديده است، شناخت محمد (ص) نيز با شناخت اسلام پديد مى آيد. رابطه اى كه البته به عكس نيز هست و در هر دو صورت نيازمند روش شناسى است. مسأله اى كه علامه سيد جعفر مرتضى عاملى در كتاب خويش (سيرت جاودانه) تا حدى به آن پرداخته است.
***
«سيرت جاودانه»، ترجمه وتلخيص كتاب «الصحيح من سيرة النبى الاعظم(ص)» تأليف علامه سيد جعفر مرتضى عاملى است كه به سفارش پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامى (پژوهشكده فرهنگ ومطالعات اجتماعى، گروه علمى تاريخ و تمدن) و ترجمه دكتر محمد سپهرى منتشر شده است. تاكنون ۱۰ مجلد از اين كتاب منتشر شده و حاصل سالها كار و تحقيق علامه عاملى است.
دكتر سپهرى نيز كه تاكنون ترجمه هاى ديگرى از آثار علامه را بر عهده داشته و با سبك نوشتارى وى آشناست پس از كسب موافقت او، به ترجمه وتلخيص «الصحيح» در ۲ جلد دست زده و تأكيد كرده كه اين ترجمه با حفظ «ستون فقرات نگارش و اصول نقد و ارزيابى حديث و اخبار و متون تاريخى خاص و ابتكارى نويسنده» انجام مى گيرد. مسأله اى كه به شدت مورد توجه مؤلف نيز بوده است. او در تمام اين كتاب همت خود را به عرضه نقل هاى فراوان و روايات متعدد در باب يك واقعه از منابع مختلف و نقد وبررسى آن معطوف داشته و عوامل مختلف سياسى، اجتماعى دخيل در يك واقعه را به روشنى توصيح داده است.
جلد اول كتاب در ۶ بخش تدوين شده است:
علامه در بخش اول، تحت عنوان مباحث مقدماتى ، اصول روشى خويش را در بررسى و ارزيابى احاديث و روايات و نشان دادن راه صحيح نقد و دست يافتن به صحت و سقم اقوال مختلف، نشان داده است. او در اين بخش، نخست به بررسى صفات پيغمبر در روايات مكتب خلافت پرداخته و سپس سياست هاى ريشه كنى حديث را در چندين فصل پى مى گيرد. بحث «اسوه و قدوه، منع از تدوين حديث در عصر رسول و پس از رحلت ايشان» در قالب بررسى شخصيت هاى جايگزين، مفتيان پس از خلفاى نخستين، تشويق شعر و شاعران، آموزش انساب، جايگزينى اهل كتاب و ترويج علم آموزى از ايشان ، تورات خوانى، معرفى كعب الاحبار، نقش قصه گويان و قصه گويى به عنوان يك منصب رسمى در خلافت و موضع ائمه در قبال ايشان و... پيش رفته و به آثار و نتايج، معيارهاى حفظ انحراف و سرانجام معيارها و ضوابط پژوهش علمى پرداخته است.
بخش اول، در حقيقت روشن كننده روش علامه وقلب كتاب اوست. اگر قرار است اين كتاب بدون پيش داورى و با آگاهى كامل از كار نويسنده خوانده و فهميده شود، بايد با بخش نخست خوانده شود. از آنجا كه بخش هاى پسين نيز به بررسى هاى تاريخى تحولات و وقايع صورت گرفته، بر سياق اين روش اختصاص دارد.
همچنين اگر بنا به وارد ساختن نقدى باشد، بايد گفت: انگيزه ضد يهودى در تمام طول تحقيق نويسنده نقش پررنگى دارد. از اعطاى لقب فاروق به عمر، تا قدرت مند شدن كسانى چون كعب الاحبار و ابوهريره ، سياست منع حديث و سوزاندن احاديث و تغيير قبله و انحراف در دين و... كه همه به يهوديان نسبت داده مى شود.
از طرف ديگر بررسى هاى اسنادى نيز نقش پررنگى از شيعى گرى را بر پيشانى دارد. اينگونه نيست كه بتوان مؤلف را متهم به بى انصافى و زياده روى كرد، اما در نگاه يك خواننده كاملاً بى تفاوت (اصلاً فرض كنيد لائيك) چنين مى نماياند كه كتاب با تعلق خاطر فراوان شيعى نوشته شده است. با اينهمه نقد و ارزيابى علامه نسبتاً از صحت و دقت برخوردار است. اين را بررسى هاى چند باره و چند منبعى او در ارزيابى احاديث نشان مى دهد كه نكته اى در خور توجه است. علامه در بخش هاى بعدى جلد اول به ۱- دوران پيش از بعثت (پيش از ولادت پيامبر، كودكى و نوجوانى او، ازدواج با خديجه و از ازدواج تا بعثت) ۲- از بعثت تا هجرت به حبشه (بعثت، روايات آغاز وحى، دعوت پنهانى، اسراء و معراج، انذار خويشاوندان و دعوت علنى و حوادث پس از آن) ۳- از مسلمانى حمزه تا بيعت عقبه (مسلمانى حمزه و عمر، شعب ابوطالب، ابوطالب مؤمن قريش، هجرت به طائف، دعوت قبايل و بيعت عقبه) ۴- از مكه تا مدينه (مقدمات هجرت، هجرت رسول خدا(ص)، از قباء تا مدينه و پيش از استقرار در مدينه) ۵- از ورود به مدينه تا پايان جنگ بدر (اقدامات زيربنايى در مدينه، دوره تشريع احكام، غزوه ها و سريه هاى پيش از بدر، جنگ بدر و داستان آن) پرداخته و تقريباً اين دوره را با حواشى و حوادث آن توضيح داده است.
جلد دوم كتاب اما در ۷ بخش گردآورى شده است. علامه عاملى در اين بخش از كتاب، وقايع پيش آمده از جنگ بدر تا جنگ خندق را توضيح داده و در خلال آن به مباحث ديگرى نيز پرداخته و نظر خويش را بيان كرده است. از جمله او به موضوعاتى چون راز ازدواج هاى رسول خدا، چگونگى تحريم شراب، تغيير قبله، پيوند على وفاطمه، بررسى سريه ها وغزوه ها، پيمان شكنى يهوديان و ترورهاى منظم، آغاز جنگ ها با يهود، جنگ احد، اهداف پيامبر از مشورت، شهادت حمزه و پايدارى على، پرداخته است.
بخش نهم اما به شخصيت شناسى و ارزيابى حوادث اختصاص يافته و توضيحات بيشترى را در خصوص شخصيتهاى تاريخ اسلام در اختيار مخاطب مى نهد. از جمله اين شخصيتها، زيد بن ثابت، سلمان فارسى، امام حسين (ع) ، عبدالله بن عثمان، زينب دختر خزيمه، فاطمه بنت اسد، ابو سلمه و... هستند. از ديگر مباحثى كه در كتاب مورد بررسى قرار گرفته جنگ بنى نظير، از اخراج بنى نظير تا جنگ خندق، جنگ خندق، پيمان شكنى بنى قريظه و نبرد على و عمروبن عبدود است. كتاب «سيرت جاودانه» اما در اين روزگار بيشتر به كار مورخان دقيق و اسلام پژوهان مى آيد تا هم به نقدش بپردازند و هم صحت روايات را بررسى كنند. كتابى كه با بيش از ۷۴۰ منبع علمى پرداخته شده و تاريخ صدر اسلام را در شناخت محمد(ص) رسول خدا پى گرفته است.