روح الله رضوانى ‎/ بخش پايانى
هفته گذشته بخشى از آموزه هاى قرآن كريم درباره روابط بين الملل را مرور كرديم و به مواردى مانند: برقرارى ارتباط با گفتار حسن، برقرارى ارتباط با گفتار نرم و لين، اشاره شد. در اين شماره به بخشى ديگر از آموزش هاى قرآنى در اين باره پرداخته مى شود و چگونگى ارتباط درست و نيز مقتدرانه و اسلامى مورد بررسى قرار مى گيرد.
* عدم اهانت به ارزش هاى ملل ديگر
ارتباط ميان انسان ها زمانى برقرار خواهد شد كه برقرار كنندگان ارتباط رفتار خود را به گونه اى تنظيم كنند كه باعث اهانت به ارزش ها و عقايد برقرار كنندگان ارتباط نگردد؛ يعنى به ارزش ها و عقايد دريافت كنندگان پيام توهين نشود. در صورت اهانت به عقايد طرف مقابل برقرارى ارتباط به صورت مطلوب ممكن نخواهد بود به جهت اين كه اگر هدف از برقرارى ارتباط، دعوت طرف مقابل به پيروى از آيين و ارزش هاى دعوت كنندگان و ارسال كنندگان پيام باشد، تحقق اين هدف زمانى مقدور خواهد بود كه براى اقناع و تحت تأثير قرار دادن مخاطب از دليل منطقى و برهان احسن استفاده كند.
در ارتباط ميان فردى، ارتباط جمعى و ارتباط بين المللى از ديدگاه قرآن به اين اصل توجه شده است؛ خداوند متعال مسلمانان را از اهانت به اعتقادات و ارزش هاى غير مسلمانان نهى مى كند و متذكر مى شود كه پيامد چنين كارى چيزى جز بى احترامى به اعتقادات مسلمانان نخواهد بود. چنان كه مى فرمايد: «وَلَا تَسُبُّواْ اْلَّذِينَ يَدْعُونَ مِن دُونِ اْللَّهِ فَيَسُبُّواْ اْللَّهَ عَدْوَا بِغَيْرِ عِلْمٍ. . . ؛ هيچ گاه بت ها و معبودهاى مشركان را دشنام ندهيد، زيرا اين عمل سبب مى شود كه آنها نيز نسبت به ساحت قدس خداوند همين كار را از روى ظلم و ستم و جهل و نادانى انجام دهند. » قرآن اصول رعايت ادب در گفتار را نسبت به خرافى ترين اديان لازم مى داند خصوصاً اگر هدف برقرارى ارتباط بين المللى براى دعوت به پيروى از خداوند و رعايت عدالت در مورد مظلومين و محرومين باشد.
* ايجادروابط ديپلماسى همراه با حكمت و برهان
يونان باستان كه مهد تمدن و بنيانگذار استدلال عقلى و فلسفه ناميده مى شود، بزرگانى همچون سقراط و افلاطون را داراست كه هنگام رويارويى با مردم براى رهايى آنها از ضلالت و گمراهى با حكمت و برهان انسان ها را دعوت به پيروى از حق و حقيقت مى نمودند. در روابط ديپلماسى ميان ملّت ها نيز از زمان هاى قبل نمايندگان دولت ها تلاش مى كردند تا از راه هاى مختلف نظر طرف مذاكره كننده را جلب نمايند و به استدلال و ذكر دليل براى جذب نماينده مذاكره كننده براى همراهى و برآوردن خواست هاى خود مى پرداختند. اين شيوه در روابط از اهميت خاصى برخودار مى باشد، لذا براى مذاكره و روابط ديپلماسى معمولاً افرادى برگزيده مى شوند كه از قدرت استدلال بالايى برخوردار باشند.
قرآن به اين اصل مهم توجه دارد به همين جهت به پيامبر(ص) دستور مى دهد كه با حكمت و برهان و جدل احسن با مخالفان به مذاكره بپردازد و آنان را دعوت به پذيرش حق نمايد « أُدْعُ إِلى سَبِيلِ رَبِّكَ بِالحِكْمَةِ ِوَالمَوْعِظَةِ اْلحَسَنَةِ وَجادِلْهُمْ بِالَّتِى هِيَ أَحْسَنُ؛ به وسيله حكمت به سوى راه پروردگارت دعوت كن و به وسيله اندرزهاى نيكو و به طريقى كه نيكوتر است به مناظره بپرداز!» مراد از حكمت در آيه شريفه اين است كه هيچ گونه شك و شبهه اى در آن وجود ندارد و موعظه نيكو، بيانى است كه بر قلب و نفس مخاطب اثر مى گذارد و آن را مستعد دريافت پيام مى كند، زيرا موعظه كننده آنچه در صلاح حال مخاطب است را مى خواهد. آنچه در مذاكرات ديپلماسى اسلام مهم مى باشد استدلال بر اساس حكمت و موعظه حسن و مناظره احسن و نيكوتر مى باشد، برخلاف روابط ديپلماسى غير مسلمانان كه در آن از مجادله براى فريب ديگـران استفـاده مى كننـد. به خاطر اهميت اين قضيـه است كه خداونـد متعـال در آيه اى ديـگر مى فرمايد: « وَ لاَ تُجادِلُوا أَهْلَ الكِتابِ إِلّا بِالَّتى هِيَ أَحْسَن؛ و با اهل كتاب جز به [شيوه اى] كه بهتر است، مجادله نكنيد!»
* اصل برقرارى ارتباط با تأكيد بر مشتركات
اشتراكات زبانى، قومى، نژادى و... جزو بهترين ابزارهاى روابط ديپلماسى به شمار مى رود و مى توان از آن براى برقرارى ارتباط بسيار سود جست؛ اشتراك در روابط ملّت ها از ديرباز داراى اهميت بوده است كه در جنگ هاى ميان اقوام، قبايل و. . . از آن استفاده مى شده است. البته تأكيد بر اشتراكات ميان ملّت ها يك امر طبيعى مى باشد، زيرا برقرارى ارتباط به وجه احسن زمانى مقدور خواهد بود كه اشتراكات محور مذاكرات قرار گيرد.
قرآن در آيات متعدد انسان ها را بر اشتراكات در خلقت و. . . فرا مى خواند تا راهى براى برقرارى ارتباط و پيوند ميان آنها بيابد. مورد با اهل كتاب به پيامبر(ص) دستور مى دهد كه آنان را دعوت به اشتراكات نمايد كه محور اساسى براى برقرارى ارتباط بين المللى مى باشد: «قُلْ يآأهْلَ الكِتابِ تَعَالَـوْا إلَى كَلِمَة ٍ ٍ سَوَآءِبَيْنَنَا وَ بَيْنَكُمْ ألَّانَعْبُدَ إلَّا اْللَّهَ وَ لَانُشْرِكَ بِهِ شَيْئًاوَلَا يَتَّخِذَ بَعْضُنَا بَعْضًا أرْبَابًامَّن دُونِ اْللَّهِ؛ بگو اى اهل كتاب بيايد به سوى سخنى كه ميان ما و شما مشترك است كه جز خداوند يگانه را نپرستيم و چيزى را شريك او قرار ندهيم و بعضى از ما بعضى ديگر را غير از خداوند يگانه به خدايى نپذيرد. » برخلاف روابط ديپلماسى غير اسلامى كه اساس روابط را بر اشتراكات قومى، نژادى يا سرزمين مشترك مى دانند، قرآن اساسى ترين محور روابط بين المللى را اشتراك در همبستگى و پيروى از خداوند مى داند.
* اصل وفاى به پيمان هاى سياسى در روابط بين الملل
اين اصـل، يكى از اصـول سيـاست هاى خارجى حكومت اسلامى در روابط بين الملل با سايـر دولت ها مى باشد، بر اساس اين اصل دولت اسلامى وظيفه دارد كه كليه معاهده ها و پيمان هايى را كه با جوامـع ديگر بسته، تا به پايـان نرسيدن مدت معاهده به آن ملّتزم باشد و هيـچ گونه خدعه و نيـرنگ را به كار نبندد. اصل معاهده از اساسى ترين اصـولى است كه كشـور اسلامى، تحت هيـچ شـرايطى حـق به هم زدن آن را ندارد مگر اين كه طرف مقابل آن نقض كند. خداوند در قرآن مى فرمايد: «أَوْفُوا بِالعَهدِ؛ به عهد ها وفا كنيد!» و در جايى ديگر مى فرمايد: «يَآأَيَّها اْلَّذِينَ ءَامَنُواْ أَوْفُواْ بِاْلْعُقُودِ؛ اى مؤمنان به پيمان هايى كه بسته ايد پايبند باشيد. » پيامبر اسلام(ص) نيز در ايام حكومت شان پيمان هاى متعددى با مخالفان خود بستند و تا آخر به پيمان هاى خود پايبند ماندند، مگر اين كه مخالفان آن را نقض كردند.
* اصل ايجاد ارتباط بر اساس صلح
در روابط بين الملل از ديدگاه اسلام يكى از اصول ديپلماسى برقرارى صلح و زندگى مسالمت آميز با ديگران مى باشد كه آيات متعددى در اين زمينه وجود دارد. به عنوان مثال قرآن مى فرمايد: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسّلْم فَاجْنَحْ لَها وَ تَوَكَّلْ عَلى اْللّهِ؛ اگر تمايل به صلح نشان دهند، تو نيز از در صلح درآى؛ و بر خدا توكل كن، كه او شنوا و داناست. » و در آيه ديگر مى فرمايد: «. . اْدْخُلُوا فِى اْلسِّلْمِ كافَّةً؛ همگى در صلح و آشتى در آييد. »
* اصل برقرارى ارتباط بر اساس عزت اسلام
در برقرارى روابط بين الملل از ديدگاه قرآن يكى از اصول آن، اصل عزت و برترى اسلام مى باشد. آيات متعددى در اين راستا نازل شده كه حاكى از اهميت آن مى باشد، به گونه اى كه به هيچ عنوان با منافع ملى و ... قابل معاوضه و توجيـه پذيـر نمى باشـد. چنانكه قرآن مى فرمايد: «... وَلَنْ يَجْعَلَ اْللَّهُ لِلْكافِرِينَ عَلَى اْلمُؤمِنِينَ سَبِيلاً؛ خداوند هرگز كافران را بر مؤمنان تسلّطى نداده است. » البته در مورد اصل عزت اسلام روايات متعددى نيز از معصومين(ع) نقل شده است.
نتيجه
چنان كه بيان شد، يكى از هدف هاى اساسى ارتبـاط بين المللى تحت تأثير قرار دادن ملّت هاى ديگر و جذب آنها به ارزش ها و فرهنگ ملّت برقراركننده ارتباط مى باشد، اين امر مهم زمانى به دست مى آيد كه ديگران را مجذوب گفتار و رفتار نيكوى خود نماييم. در روابط بين الملل از منظر قرآن گفتـار نرم و بدون خشـونت از جمـله پيش شرط هاى تحقق رسـالت انبيـاى الهى محسوب مى شود. همچنين ارتباط بين المللى زمانى برقرار خواهد شد كه برقرار كنندگان ارتباط به ارزش هاى طرف مقابل اهانت نكنند. قرآن به پيامبر(ص) دستور مى دهد كه با حكمت و برهان و جدل احسن با مخالفان به مذاكره بپردازد و در آيات متعددى انسان ها را جهت برقرارى ارتباط و پيوند بر اشتراكات در خلقت و... فرا مى خواند. دولت اسلامى نيز وظيفه دارد كه به كليه پيمان هايى كه با جوامع ديگر بسته است پايبند باشد. همچنين برقرارى صلح و زندگى مسالمت آميز با ديگر ملت ها از اصول اسلامى در روابط بين المللى مى باشد.

در ادامه اجراى طرح هاى حفظ و مفاهيم كشورى از سوى مركز توسعه و ترويج فعاليت هاى قرآنى، طرح حفظ يك ساله تخصصى براى گروه سنى ۱۸ الى ۲۵ سال و شش ساله قرآن براى گروه سنى ۱۲ و ۱۳ سال از ۱۶ تيرماه سال جارى آغاز مى شود.
حجت الاسلام و المسلمين «عليرضا شاهسونى» مدير اجرايى طرح جامع آموزش حفظ و مفاهيم قرآن كريم، با بيان اين مطلب گفت: ثبت نام براى شركت در طرح حفظ شش ساله قرآن كريم براى مقاطع سنى ۱۲ و ۱۳ سال از اول تيرماه سال جارى آغاز مى شود و تا روز پانزدهم اين ماه ادامه خواهد داشت. وى افزود: شركت كنندگان در اين طرح عمومأ در مقطع تحصيلى اول راهنمايى هستند و هر سال پنج جزء از قرآن كريم را حفظ خواهند كرد به طورى كه در پايان دوره متوسطه حافظ كل قرآن كريم مى شوند.شاهسونى اظهار كرد: طرح ديگرى نيز از سوى مركز هماهنگى، توسعه و ترويج فعاليت هاى قرآنى كشور از روز ۱۶ تيرماه آغاز خواهد شد كه حفظ تخصصى يكساله قرآن كريم نام گذارى شده و شركت كنندگان در اين طرح در طول يك سال كل قرآن كريم را حفظ خواهند شد.مدير اجرايى طرح جامع آموزش حفظ و مفاهيم قرآن كريم تصريح كرد: گروه سنى ۱۸ الى ۲۵ سال مى توانند در اين طرح ثبت نام كنند تا از روز ۱۶ تيرماه در كلاس هاى ويژه آن شركت داشته باشند. وى يادآور شد: مؤسساتى كه براى اجراى طرح حفظ تخصصى يك ساله قرآن انتخاب خواهند شد بايد سوابق ويژه اى از برگزارى دوره هاى حفظ قرآن داشته باشند و تعداد قابل توجهى نيز حافظ قرآن تربيت كرده باشند و مؤسسات عمومى نمى توانند در اين طرح حضور داشته باشند.

همايش دو روزه استادان قرآنى براى تدوين آئين نامه مسابقات قرآن كشور در روزهاى چهارشنبه و پنجشنبه ۲۹ و ۳۰ خرداد ماه جارى به همت سازمان اوقاف و امور خيريه در شهر قم برگزار مى شود. حجت الاسلام والمسلمين سيد«محمدكاظم موسوى» سرپرست دفتر آموزش و مسابقات قرآن سازمان اوقاف و امورخيريه با بيان اين خبر گفت: پيرو مصوبه چهارمين جلسه ستاد عالى هماهنگى مسابقات قرآن كشور اين همايش با هدف تصويب آئين نامه مسابقات قرآنى برگزار خواهد شد. وى در ادامه اظهار كرد: اين همايش با حضور ۳۰ نفر از استادان قرآنى و بنام كه جايگاه ويژه اى در اين امر دارند برپا مى شود كه در قالب چهار گروه، جلسات بررسى را تشكيل خواهند داد، همچنين دو جلسه عمومى نيز با حضور تمامى استادان طى اين دو روز برپا مى شود.
حجت الاسلام موسوى با اشاره به تشكيل چهار كارگروه در اين همايش، افزود: پنج جلسه تخصصى در كارگروه هاى؛ صوت و لحن با مسئوليت استاد «شاه ميوه»، تجويد با مسئوليت استاد «موسوى بلده»، حسن حفظ با مسئوليت استاد «آقايى» و وقف و ابتدا با مسئوليت استاد «مستفيد» برگزار خواهد شد.
وى خروجى اين همايش دو روزه را تدوين آئين نامه تخصصى داورى در رشته هاى مختلف و گروه هاى سنى متفاوت دانست و افزود: به عنوان مثال سؤالات مسابقات قرآنى در مرحله استانى و بين المللى همچنين آئين نامه رقابت هاى بانوان و آقايان بايد متفاوت باشد.
سرپرست دفتر آموزش و مسابقات قرآن سازمان اوقاف و امور خيريه در پايان بيان كرد: وجود اين موارد ما را بر اين داشت تا اين همايش را براى تدوين آئين نامه مسابقات برگزار كنيم.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيم* إِنَّا أَعْطَيْناكَ الْكَوْثَرَ * فَصَلِّ لِرَبِّكَ وَ انْحَرْ * إِنَّ شانِئَكَ هُوَ الْأَبْتَرُ؛
به نام خداوند بخشنده مهربان، ما به تو كوثر عطا كرديم. پس براى پروردگارت نماز بخوان و قربانى كن. دشمن تو، خود بريده نسل و بى عقب است.
(سوره كوثر)


*بارها شنيده ايم سوره كوثر سوره حضرت زهرا(س)، و مقصود از كلمه كوثر وجود مبارك ايشان است. به راستى چرا اين سوره را سوره زهرا (سلام الله عليها) ناميده اند
*«كوثر» در لغت به معناى گرد و غبار فراوانى كه در هوا پراكنده مى شود آمده و از اين رو به هر چيز كه داراى فراوانى است و شأنيت كثرت دارد، و نيز به خير كثير و فراوان،«كوثر» گفته اند. به فرد بسيار بخشنده هم كوثر گفته اند؛ گويا خير او نسبت به ديگران منتشر مى شود.
*به گفته علامه طباطبايى، مفسران واژه «كوثر» را در آيه بالا به بيست و شش گونه معنا كرده اند؛ مانند: رودى در بهشت كه از عسل شيرين تر و از شير سفيدتر است و ديگر رودها از آن سرچشمه مى گيرند؛ چشمه اى در بهشت؛ مقام شفاعت؛ قرآن؛ اسلام؛ فراوانى پيروان؛ فراوانى فرزندان و ادامه يافتن نسل پيامبر؛ ... برخى مفسران با توجه به معناى لغوى كوثر (خير كثير) معناى آيه را عام و شامل همه موارد ذكر شده مى دانند.
*گرچه هر يك از موارد ياد شده از نعمت هايى است كه خداوند به پيامبر داده، ولى تفاسير بالا از «كوثر» (به جز موارد اول، دوم و آخر) بر اساس ذوق و سليقه است و نه مستند به روايت و يا دليل علمى. براى معناى نخست روايت زير را از ابن عباس (از ياران پيامبر و امام على (ع)) نقل كرده اند: هنگامى كه «إنّا أعطيناك الكوثر» نازل شد، پيامبر (ص) بر فراز منبر رفته، آن را براى مردم خواندند. هنگامى كه حضرت پائين آمدند مردم پرسيدند: آنچه كه خداوند به شما عطا فرموده چيست پاسخ فرمودند: رودى است در بهشت؛ از شير سفيدتر و از بلور صاف تر. مشابه همين روايت از اَنَس بن مالك درباره معناى دوم نقل شده است. مستند نظر آخر نيز روايت زير است: در مورد عاص بن عائل سهمى نازل شده است. روزى پيامبر از مسجد الحرام خارج مى شدند. در همان لحظه با عاص روبرو شدند و براى لحظاتى با هم به گفت وگو پرداختند. هنگامى كه عاص وارد مسجد شد بزرگان قريش از او پرسيدند با چه كسى گفت وگو مى كردى او پاسخ داد: با آن مرد ابتر. اين ماجرا زمانى رخ داد كه فرزندان پسر حضرت از دنيا رفته بودند.
*مثال زير را ببينيد:
«امروز برايت هديه اى آورده ام. از مادرت تشكر كن كه به فكر توست و نيازت را برايم بازگو كرد. از اين پس نيازى نيست براى تحقيق به كافى نت بروى.»
با توجه به بخش اخير عبارت بالا، مقصود از «هديه» در ابتداى عبارت روشن مى شود: «يك دستگاه رايانه».
حال معناى سوره را دوباره مرور كنيد. خداوند به پيامبرش كوثر داده است؛ چيزى كه از يك سو، عيب بى فرزندى را به خود فردِ بدگو نسبت مى دهد و از سوى ديگر مژده به پيامبر و مايه قوت قلب او و بر طرف كننده نگرانى حضرت ايشان است. با اين توضيح، از ميان ديدگاه ها و روايات بالا، تنها نظر اخير با سياق و ساختار سوره هماهنگ است: فراوانى فرزندان و ادامه يافتن نسل پيامبر. افزون بر اين، روايت نخست از بالاى منبر رفتن پيامبر سخن مى گويد و اين مطلب تنها در دوره مدنى مصداق پيدا مى كند؛ در حالى كه روايات ترتيب نزول، سوره را مكى دانسته و سياق و بافت سوره نيز به سوره هاى مكى شباهت دارد.
بر اساس آنچه گفته شد سوره در مكه نازل شده و مربوط به حضرت زهرا سلام الله عليهاست. با ولادت ايشان و مژده الهى بود كه كافران از بى نسل بودن پيامبر و بى نتيجه ماندن دعوت ايشان مأيوس شدند. واقعيت تاريخ نيز گواه اين مدعاست. مفسر بزرگ اهل سنت؛ فخر رازى مى گويد: «اين سوره در رد كسانى نازل شده كه از پيامبر به خاطر نداشتن فرزند عيب مى گرفتند. پس خداوند به ايشان نسلى عطا كرد كه در طول زمان ها باقى ماندند. چقدر از اهل بيت پيامبر را كشتند! با اين حال جهان پر است از فرزندان ايشان! و احدى از بنى اميه در جهان باقى نمانده كه به او توجه شود، وسپس بنگر چقدر از بزرگان علما و دانشمندان همچون باقر، صادق، رضا (عليهم السلام)، نفس زكيه و مانند آنها در ميان نسل پيامبر به وجود آمد».
• مهدى ملك محمدى