printlogo


کد خبر: 177387تاریخ: 1395/12/28 00:00

یادداشت



مظفر شاهدی
پژوهشگر تاریخ معاصر ایران

به‌ مناسبت سالروز ملی شدن صنعت نفت ایران
پایان سلطه بیگانه بر طلای سیاه


لایحه ملی شدن صنعت نفت ایران در 17 اسفند 1329 از سوی «کمیسیون مخصوص نفت» که دکتر محمد مصدق در رأس آن جای داشت، به‌ مجلس شورای ملی دوره شانزدهم ارائه شد. کمیسیون مخصوص نفت که 18 نفر از نمایندگان مجلس شورای ملی در آن عضو بودند، در اول تیر 1329 و با هدف رسیدگی و تعیین تکلیف ‌لایحه موسوم به‌گس- گلشائیان تشکیل شده بود. مجلس شورای ملی در 24 اسفند 1329 به‌ لایحه ملی شدن صنعت نفت رأی مثبت داد. مجلس سنای دوره اول هم در 29 اسفند 1329 بر مصوبه قانونی مجلس شورای ملی مهر تأیید زده و بدین‌ ترتیب صنعت نفت ایران در سراسر کشور ملی اعلام شد. نخستین بار در دوره ناصرالدین‌شاه و در سال 1872م/ 1251ش/ 1289ق بود که استخراج و بهره‌برداری از نفت ایران در قرارداد پرآوازه رویتر گنجانده شد. اما لغو قرارداد رویتر پایان ماجرا نبود. پس از پیگیری‌های متعدد نهایتاً امتیاز اکتشاف و استخراج نفت ایران (به‌جز ایالات شمالی ایران) در سال 1901م/ 1280ش/ 1319ق برای مدت 60 سال از سوی مظفرالدین‌شاه به‌ ویلیام ناکس دارسی از اتباع انگلستان واگذار شد. در سال 1908م/ 1287ش بود که تلاش‌های بی‌وقفه که گاه نومیدکننده می‌نمود، به‌ ثمر نشست و نخستین چاه در منطقه مسجدسلیمان به‌ نفت رسید. مدتی کوتاهی بعد شرکت نفت برمه که دولت انگلستان مالک آن بود امتیاز دارسی را خریداری کرده و در 14 آوریل 1909/ 25 فروردین 1288 شرکتی فرعی تحت عنوان «شرکت نفت انگلیس و ایران» تأسیس کرد. از آن پس هدایت و بهره‌برداری از نفت ایران به‌ وزارت دریاداری بریتانیا واگذار شد که مالک بزرگترین ناوگان دریایی جهان بود و در طول دوران جنگ جهانی اول بخش اعظمی از سوخت مورد نیاز خود را از نفت ایران تأمین کرد. در آن میان دولت ایران هیچگونه نظارتی بر روند استخراج و صدور نفت نداشت و هیچ آشکار نبود حق‌السهمِ ناچیز 16 درصدی ایران با چه سازوکاری محاسبه و پرداخت می‌شود. در سال 1312ش/ 1933م رضاشاه در اعتراض به‌ وضعیت نابسامان مذکور قرارداد جدیدی با شرکت نفت انگلیس و ایران منعقد کرد که میزان حق‌السهم ایران را اندکی افزایش ‌داد، اما مدت قرارداد را برای 60 سال آتی (تا 31 دسامبر 1993/ 10 دی 1372) تمدید کرد. مدت قرارداد قبلی در سال 1961م/ 1340ش پایان می‌یافت. اگرچه قانون ملی شدن صنعت نفت قرارداد سال 1933 را ملغی کرد، اما کودتای 28 مرداد 1332 تا حد زیادی دستاوردهای نهضت ملی شدن صنعت نفت ایران را بر باد داد. بعد از مدت‌ها مذاکرات نمایندگان دولت ایران با نمایندگان شرکت‌های نفتی، مجلس شورای ملی دوره 18 در 29 مهر 1333 قرارداد جدید نفتی ایران موسوم به‌کنسرسیوم را تصویب کرد که به‌ موجب آن بار دیگر اکتشاف، استخراج و صدور و فروش نفت ایران برای مدت 25 سال به‌ شرکت‌های نفتی عضو کنسرسیوم واگذار می‌شد. فقط در جریان مذاکرات موسوم به‌ سنت‌موریس میان شاه ایران و نمایندگان کنسرسیوم در سالهای 1351- 1352 بود که قرارداد جدید «خرید- فروش» میان دولت ایران و شرکت‌های عضو کنسرسیوم منعقد شد (و در 9 مرداد 1352 در مجلس شورای ملی تصویب و به‌ صورت قانون در آمد) که بر اساس آن شرکت‌های نفتی برای 20سال آتی فقط در جایگاه خریداران نفت در صنعت نفت ایران دارای اولویت شدند. با این حال در سال 1358 و در آستانه پیروزی انقلاب اسلامی و خاتمه دوره 25 ساله قرارداداولیه کنسرسیوم به‌ سلطه شرکت‌های عضو کنسرسیوم بر صنعت نفت ایران خاتمه داده شد.


Page Generated in 0/0087 sec